SALVĒMẸ U CIUCCIẸ MARTINĒSẸ (Salviamo l'asino martinese)

Quannẹ vòchẹ u tabacchinẹ
abbabièscẹ a lẹ cartulinẹ,
vèchẹ nu ciucciẹ Martinèsẹ
pa iòlẹ bianchẹ sopẹ u nèse.
Ciù vẹr quantẹ jè bèllẹ elegantẹ
ci è de noghe ca nẹnciẹ u vantẹ?
Tènẹ na forzẹ abbẹnẹrichẹ
sà dẹmustrètẹ sẹmbẹ n'amichẹ.
Ha vintẹ tantẹ bellẹ cuccardẹ
jè superiòr a lu ciucciẹ Sardẹ.
Hannẹ crẹsciòtẹ pu lattẹ da ciucciẹ
Giuan Cicillẹ e pòre Minghuccie.
A purtètẹ ncuddẹ a Maròunnẹ
e intẹ u prẹsepijẹ ieuddẹ nẹ sẹ scòunnẹ.
Ha ‘ncallẹsciòtẹ u bumbẹniddẹ
San Gisèppẹ u vẹcchiariddẹ.
Sòpẹ a chèssa faccia da terrẹ,
ieuddẹ ha iutètẹ pòrẹ a la uèrrẹ.
Portẹ u pẹsẹ e nẹ sẹ lagnẹ
jeuddẹ tẹ nchiènẹ pòrẹ a muntagnẹ,
vè tranquillẹ pẹ lẹ sentir
canòscẹ bunẹ u propriẹ mẹstir.
U ciucciẹ nustr jè nu carrònẹ
tènẹ a chèpẹ tostẹ comẹ u patrònẹ,
accuntantètẹ tanta famigljiẹ
e na fattẹ chilumẹtrẹ e migljiẹ,
a durmòtẹ apprissẹ a llòrẹ
e la offirt pòrẹ u còrẹ.
Tènẹ na cuccarda tricolòrẹ
ma i sapòtẹ ca m’ stè mmòrẹ.
Lata rẹgghjiẹ stà lẹscèvẹ nu giurnèlẹ
e mẹ sẹntibbẹ propriẹ mèlẹ,
nu ciucciẹ de Martinẹ èr caròtẹ
e jè murt senza manchẹ n’aiòte.
Povẹridd quantẹ a chiangiòtẹ
intẹ u fangh e intẹ a lòtẹ,
a chiangiòte nottẹ e regghjiẹ
intẹ a chedda massarẹgghjiẹ.
Cè brutta mortẹ ha fatt
i ciucciẹ nustr berẹfatt,
noghẹ patronẹ l’hammẹ trascurète
e couddẹ frẹschulẹ l’hammẹ cundannètẹ.
M’ ne restẹnẹ natẹ picchẹ
stònẹ malètẹ sẹcch sẹcch.
M’ jè iòr ca sẹ dẹscẹ bastẹ
salvèmẹ almènẹ couddẹ c’hanna rẹmastẹ.
Addò stè l’orgogljiẹ di Martinẹsẹ,
addò stè coussẹ paravisẹ,
Chess jè colpẹ da mancunarẹzziẹ
nẹ sapẹme fà manchẹ nu surẹzziẹ;
couddẹ ca stònẹ fòrẹ Martinẹ
nẹnciẹ sapẹnẹ de coussẹ casinẹ.
Dẹscẹmẹ a le nostr govẹrnantẹ
ca na stè da prià lẹ santẹ,
sbrigateve fascete qualchecose
ca no sou' miracolosẹ.
Bast nu picchẹ dẹ vuluntà
chessa razzẹ hammà salvà.
I strazzètẹ a cartulin
addò stè u ciucciẹ dẹ Martinẹ,
ièr famose intẹ a tuttẹ u mounnẹ
ma m’ se n'asciòtẹ affounnẹ affounnẹ.

Quando vado al tabacchino
guardo delle cartoline
vedo l'asino di Martina
con una macchia bianca sul naso,
guardalo quanto è bello ed elegante
chi è di noi che non lo vanta?
Ha una forza complimenti!
si è dimostrato sempre un amico.
Ha vinto tante belle coccarde
è superiore all'asino Sardo.
Sono cresciuti con il latte di asina
Giovanni Ciccillo e anche Minguccio.
Ha portato in groppa anche la Madonna
e nel presepe lui non si nasconde,
ha riscaldato il bambinello
San Giuseppe il vecchiarello.
Su questa faccia della terra
lui ci ha aiutato anche durante la guerra.
Porta il peso e non si lamenta
lui ti sale anche la montagna,
va tranquillo per i sentieri
conosce bene il proprio mestiere.
Il nostro asino è un grande trasportatore
ha la testa dura come il suo padrone,
ha accontentato tante famiglie
e ne ha fatto di chilometri e miglia,
ha dormito insieme a loro
e gli ha offerto anche il cuore.
Ha una coccarda tricolore
ma ho saputo che ora sta morendo.
L'altro giorno stavo leggendo un giornale
e mi sono sentito male,
un asino di Martina era caduto
ed è morto senza neanche un aiuto.
Poveretto quanto avrà pianto
nel fango e dentro la terra sporca,
avrà pianto notte e giorno
dentro quella masseria.
Che brutta morte ha fatto
Il nostro asino bello,
noi padroni lo abbiamo trascurato
e quel poveretto lo abbiamo condannato.
Ne restano pochi altri
Sono malati e sciupati.
Adesso è ora di dire basta
salviamo almeno quelli che ci sono rimasti.
Dove sta l'orgoglio dei Martinesi
dove sta quel paradiso,
E' tutta colpa della cattiva volontà
non sappiamo fare neanche un servizio,
quelli che si trovano fuori Martina
non sanno di questo gran casino.
Diciamo ai nostri governanti
che non è più ora di pregare i Santi,
sbrigatevi fate qualcosa
non sono in fondo cose miracolose.
Basta un pò di volontà
questa razza dobbiamo salvare.
Ho strappato la cartolina
dove stava l'asino di Martina,
era famoso in tutto il mondo
ma adesso ha toccato il fondo.

Giovanni Nardelli

Proverbi di Martina Franca in dialetto martinese

Abbattę u firrę cuannę jé callę
Batti il ferro quando é caldo

Accugghjię l'acquę cuannę chiovę
Raccogli l'acqua quando piove

Accęrę chiu assé a lenghę ca du curtiddę
Uccide più la lingua che il coltello

A cę spartę jèvę a megghjię partę
Chi fa la divisione ha la parte migliore

A cę tènę mangę a cę nangę tènę tręmentę u solę
Chi possiede beni mangia, chi non ne possiede guarda il sole

A chèsę ascuètę męttę fuchę
A casa bruciata metti fuoco

A cę tènę u pènę na su pò mangià, a cę pò mangià na tènę pènę
Chi ha il pane non se lo può mangiare, chi può mangiare non ha il pane

A lavà a chèpę u ciuccę se perdę iaccua e saponę
A lavare la testa dell'asino si spreca acqua e sapone

Hammę fattę da lètrę a latronę
Abbiam fatto da ladro a ladrone (quando si viene fregati da qualcuno più furbo)

A fèmmęnę cattęvę chiangę u murtę e pènzę a u vęvę
La donna vedova piange il morto e pensa al vivo

a fèmmęnę svęrgugnètę portę sembę a vèstę azètę
la donna svergognata porta sempre il vestito sollevato

a fèmmęnę bellę e pulitę senza dotę sę marętę
la donna bella e pulita senza dote trova marito

a fèmmęnę valentę nna morę mè pęzzentę
la donna che vale non muore mai povera

agnę chesę tenę a jirattachesę
ogni casa (gioco di parole con cacio) ha la grattugiacacio

a l'hummę bbunę lę chèrę u trunę
sul bravuomo cade la folgore

amèrę a ci jè povęriddę manchę a megghièrę u pò avvèrrę
guai a chi é poveretto, neanche la moglie lo può sopportare

Cę sę fèssę stattę a castę
se sei fesso stai a casa tua

quannę ti mparà ti ppèrdę
quando ti avrò insegnato ti perderò

t'à piasciotę a carnę, e mmou rusęchętę l'ussę
ti é piaciuta la carne? Ed ora rosicchiati l'osso

u povęriddę portę sembę a croscę
il poveretto porta sempre la croce

viètę u pruvvęroutę
beato il previdente

senza tęrnęsę nna sę cantęnę messę
senza soldi non si cantano messe

u murtę sę chiangę sopę a mberę
il morto si piange sopra la bara

u miręchę stoudię e u maletę morę
il medico studia ed il malato muore

spęnnę pęcchę e cumparęscę
spendi poco e fai bella figura

nę mę tucca, ca na tę tocchę, dęssę u scurzonę
non mi toccare che non ti tocco disse il lucertolone

ognę pęzzęchę gnoręchę
ogni pizzico lascia il livido (si usa quando si risparmia poco per volta)

quannę sę martiddę abbattę, quannę sę ngoudęnę stattę
quando sei martello batti, quando sei incudine sopporta

na nę volę pagghjię a ciouccę
non ne vuole paglia l'asina (si usa nei confronti di qualcuno non vuole fare una cosa)

a rrobbę a crędęnzę a pęiję na votę e mmenzę
la roba a credito la paghi una volta e mezzo

na pò jessę cchiou gnorę da minzanottę
non può essere più nera della mezzanotte (quando si vuole dare coraggio in una situazione difficile)

quannę a pèrę jé matourę sę nę cherę sola solę
quando la pera é matura cade da sola

tre cosę sou sembę frèddę: u coulę di fèmmęnę, i mènę du varvirę e u mousę du chenę
tre cose sono sempre fredde: il sedere delle donne, le mani del barbiere e il muso del cane

a cę stoudie mangę jaddinę, cę nangę stoudie mangę lupęnę
chi studia mangia galline, chi non studia mangia lupini

pourę a lę pouręcę lę venę a tosse
anche alle pulci viene la tosse (quando parla qualcuno che non conta niente)

a ce tenę a farinę trombę a cę nannę tenę sę jerattę a ventrę
chi ha la farina impasta, chi non ne ha si gratta la pancia

u poulpę sę coscę pę l'acqua sauua stessę
il polipo si cuoce con la sua stessa acqua (si dice ai testardi che non vogliono cambiare idea)

touttę nascęnę chiangènnę ma nuscionę morę ręrènnę
tutti nascono piangendo ma nessuno muore ridendo

spęngę ca tresę
spingi che entra (insisti ..)

sę sepę addo sę nascę e nnę sę sepę addo sę morę
si sa dove si nasce e non si sa dove si morirà

u cioccę carrèscę u mirę e sę vèvę l'acquę
l'asino trasporta il vino e si beve l'acqua (si usa nei confronti di chi non sa farsi valere)

u murtę jevę sembę turtę
il morto ha sempre torto

a cę tenę l'urtę accattę u purchę
chi ha l'orto compra il maiale

nu spavintę velę pę cintę
uno spavento vale per cento (il valore di una esperienza negativa)

quannę arręvę a minzaregghię, agnęroune pigghjię vigghjię
quando arriva mezzogiorno, ognuno se ne va

quannę venę u monęchę a ccastę pigghjięlę a risę
quando viene il monaco a casa, ridici sopra (si usa quando capitano inconvenienti)

s'à spàscètę a capesę, agnounę a la chèsę
si é rotto il vaso, ognuno a casa propria

pourę a rręgginę jevę abbęsugnę da vęcinę
pure la regina ha bisogno della vicina

u chènę sę menę a muzzęchę a cę tenę i calzę strazzetę
il cane si avventa contro chi ha i pantaloni sdruciti

pruritę mminzę a lę mènę sò tęrnęsę o sò cęgnètę
prurito al palmo delle mani sono soldi o sono cinghiate

nangę cambę u ndręttę cę nangę stè u fèssę
il dritto non campa se non esiste il fesso

u primę annę a corę a corę, u sęcondę a coulę a coulę, u terz annę nu calcę ncoulę
il primo anno cuore a cuore, il secondo sedere contro sedere, il terzo anno un calcio nel sedere (visione pessimistica dell'amore)

ammę fattę pę nnę fa a croscę e nę mę cęchetę l'ucchię
Abbiamo fatto per farci la croce e ci siamo cecati l'occhio (si dice per una iniziativa andata male)

a mangià tę vènę u voustę, a paja te vènę a soustę
a mangiare ti viene il gusto, a pagare ti viene il dispiacere

a ncarnètę u purchę a lę fragnę
ci ha provato gusto il maiale alle ghiande (quando qualcuno comincia ad approfittarsi della situazione)

antirę antirę, joscę nna jé come a jirę
guarda che oggi non é come ieri (quando ci si vuole consolare dei cambiamenti negativi)

a ventra chienę fèscę męnà a calcę
la pancia piena fa tirare calci

attacchę u ciouccę addo volę u patronę
lega l'asino dove vuole il padrone

addàręvę schaffę u zippę
dove arrivi inserisci il bastoncino (per dire di fare le cose sin dove si può)

a rèscę come a vù a fèscę
la razza puoi cuocerla come ti pare (si usa per dire che ci sono vari modi di fare una certa cosa)

a San Martinę u 'nvirnę je vęcinę
a San Martino l'inverno é vicino

a San Catalle scènnę u fręddę e nghiènę u callę
a San Cataldo cala il freddo e aumenta il caldo

a raggionę se dè a lę fissę
la ragione si da ai fessi

u maritę a jiessę càrrònę ca à purtà pènę e lionę
il marito deve essere gran lavoratore perché deve portare pane e legna

a megghièrę a jiessę carnazzę ca cę nnà fatigghjię a mangià chepę dę cazzę
la moglie pigra se non lavora deve mangiare ......omississ...

a supèrbjię jiessę ncarrozzę e s'arrętęrę all'appèrę
la superbia esce in carrozza e ritorna a piedi

Cręstę à paròtę
Cristo é apparso (quando viene fatta giustizia)

a ce tènę uèiję 'nguddę sèpę quantę pèsęnę
a chi ha guai addosso sà quanto pesano

tre sò i uagnonę da chiazzę: Mimì, Cocò e mę chechę u cazzę
tre sono i ragazzi della piazza: Mimì, Cocò e ... omississ .. (tipo le 3 grazie: Grazia, Graziella e ...)

u pęsciatorę da cummerę sepę megghię
la pipì della commara ha un sapore migliore

u lazzę assè trètę a la finę scapòuzzę
la corda assai tirata alla fine si spezza

trentę e trentounę u mèsę i forę
trenta e trentuno e il mese é passato (commento al tempo che passa)

u candrę quannę cchiòu sę portę attournę, cchiòu affetèscę
il vaso da notte quanto più si porta in giro tanto più puzza (quando si parla sempre dello stesso fatto)

a cę schòtę 'ncilę, nfaccę lę chèrę
a chi sputa in cielo sulla faccia gli ritorna

u sciorgę tanta vòltę vè a la tagghiolę ca 'ncappę
il sorcio tante volte va alla tagliola sino a quando ci resta

cę tenę tęrnesę vé pourę mparavisę
chi ha soldi va pure in paradiso

u risę pe n'orę tę tènę tesę
il riso per un ora ti tiene in piedi

cę pecurę tę fęscę, loupę tę mangę
se pecora ti fai il lupo ti mangia

u mirę jé u lattę di vicchię
il vino é il latte dei vecchi

a cę primę sę jalzę, primę sę calzę
a chi prima si alza, prima si veste (del tipo chi dorme non piglia pesci)

cę s'accommę a la callèrę sę tèngę
chi tocca la caldaia si sporca

U malalenghę jé cchiu putèntę du serpèntę
il malalingua é più forte del serpente

u salòtę jé da cręstiènę, nnà respònnę jé da vęllènę
il saluto é da cristiani, non rispondere é da villani

A pagghie nfacce u fuche appicce;

la paglia vicino al fuoco si accende

Timbe e frasche vole a crepe, ma u latte l'affà;

tempo e frasca vuole la capra ma il latte lo deve fare (quando si aspetta che qualcuno cambi idea su qualcosa)

Pigghie a credenze cà paijà pò se penze;

prendi a credito che a pagare poi si pensa

Amore e gelusigghie vone sempe ncumbagnigghie;

amore e gelosia vanno sempre in compagnia

A morte nnà tremente nfacce a nuscione;

la morte non guarda in faccia a nessuno

Arrucche ca jacchie;

conserva che trovi;

Addo tene l'ucchie tene i mene;

dove ha gli occhi ha le mani

A fatigghie se chième cucouzze a ce fète e a ce le pouzze;

la fatica si chiama cucuzza vi é a chi dà fetore e a chi gli puzza

A l'amisce e a le parinte nnà se mpreste mè ninte;

agli amici ed ai parenti non devi prestare mai niente

A l'amisce e cumbère se favedde chiere chiere;

agli amici ed ai compari si deve parlare chiaro chiaro

A l'omme ammirse jacchiele u virse;

all'uomo inverso trova il verso

Seme cuseprime e seme parinte, seme na razze de puzzulinte;

siamo cugini e siamo parenti, siamo una razza di puzzolenti

Tine u irasse ntà le cenocchiere;

Ha il grasso nelle ginocchia

A cchiù megghie votte devente acete;

la botte migliore diventa aceto

A femmene je come a castagne, da fore jè bbone, ma da jentre tene a magagne;

la donna é come la castagna, l'esterno sembra buono ma dentro trovi la magagna

A mele cumagnigghie porte l'omme sope a mela vigghie;

la cattiva compagnia porta l'uomo sulla cattiva via

Amisce e cumbere a lu besugne père;

amici e compari si vedono nel bisogno

A furtone vol esse ciangioute;

la fortuna vuole essere chiamata con il pianto

Acidde pisce u litte e u coule jeve cegnete;

il pipì fa la pipì ed il culetto prende le cinghiate

Addo stone assè jadde nne fesce mè rigghie;

dove ci sono molti galli non fa mai giorno

O chiove o mène vinte, chiante e simene quanne jè timpe;

sia che piova sia che tiri vento, pianta e semina quando é tempo

Abbrile agne nzedde nu varrile;

aprile ogni goccia un barile

A rouzzene se mange u firre;

la ruggine si mangia il ferro

A toutte i Sante cappotte e uante;

ad Ognissanti cappotto e guanti

A megghière te fesce mette u cappidde e a megghière tu fesce luà;

la moglie ti fa mettere il cappello e la moglie te lo fa levare (a proposito di chi comanda in casa)

A carna triste nange a vole manghe Criste;

la carne triste non la vuole neanche Cristo

A nzedde a nzedde se jenghie a buttiglie;

goccia a goccia si riempie la bottiglia

A loune de scennere fesce nfelà poure l'eche;

la luna di gennaio fa infilare pure l'ago

A figghia moute a mamme a ntenne;

la figlia muta la madre la intende

Arrevete a San Giuanne accughie culoumbre e mene nganne;

arrivati a San Giovanni, raccogli fioroni e lanciali in gola

A prime d'abbrile se pigghiene pe fesse i minghiarile;

al primo di aprile si prendono in giro i fessacchiotti

A lagna vène du mèle uaragne;

la lagna viene dal cattivo guadagno

A ce se ntrigghie s'acchie ntrejète;

chi si intromette si trova compromesso

A ce porte japre a porte, a ce nnà porte fore a porte;

a chi porta apro la porta, chi non porta fuori dalla porta (no Martini ... no party)

A solte a solte se fesce a lire;

centesimo per centesimo si fa la lira

A ce batte forte s'apre a porte;

a chi bussa forte si apre la porta (bisogna insistere per ottenere risultati)

Abbrile abbrelotte ce nnà ffà luà u cappotte ?;

aprile, aprilotto, ci devi far togliere il cappotto ?

A Cannulore a nvernète jè fore; ma ce megghje a sè cuntà, n'ate ttante ne nnà ffà

la Candelora l'inverno é fuori; ma se meglio sai contare altrettanti ne devi fare

GIOVANNI NARDELLI

Con linguaggio arguto, agile, fresco, comprensibile e suadente e avvalendosi di un certosino, spontaneo e non forzato ricorso alla rima baciata, conferisce un ritmo tutto particolare alla sua avvincente narrazione impreziosendola con la dolce, carezzevole ed indimenticabile cadenza antica del dialetto martinese, che imparammo ad amare quando, ancor piccoli, ci accoccolavamo accanto al focolare e restavamo incantati ad ascoltare le voci cavernose dei nostri nonni.
Nardelli sa riproporci integro il fascino ed il calore tutto mediterraneo del nostro vernacolo che costituisce la sintesi delle lingue arabe, greche, spagnole e francesi e ci fa compiere un tuffo catartico in un’atmosfera d’altri tempi in cui vibra tutta la fede, l’amore per la famiglia e la capacità dei nostri antenati di essere felici con cose semplici e vere.

U Pajisę męgghję

Ję só propję furtunetę
ca a Martęnę aggję netę.
nu pajisę bianchę e tõnnę
u chiú megghję de téuttę u mõnnę.
Jé na novęlę d’ovattę
a quantę jé bęręfattę.
A ręmmenę quannę allucescę
u solę nà verę l’orę c’ancallescę
porę un vintę jé amęchę
accarezzę lę nghiostrę pę téuttę i vęchę.
vinę a fattę na cammęnetę
vęrę comę ristę téuttę ncantetę
vęrę purtonęrę purtiddę scalonę scalettę.
Iarchę e iarchęceddę męsę dęręmbettę.
Chjinę dę jirastę stonę i loggę
quantę fiorę sopę appoggi
nę tę pęgghję proprjię annõrjię
porę i chiángulę tę contęnę a storjię
storjię dę ummęnę e femmęnę fatiatorę
c’annę tęrętę nnanzę pu sanghę e pu sęrorę.
Beh! U timbę bunę l’ammavotę
i lanzulę stonę spannotę
a cę da loggę a cę du purtiddę
téuttę i femmęnę se contęnę u cęcęriddę
a vęcchiareddę pa scosę da vracerę
jęntę e forę fescę da lastrerę
lę pęcciuleddę a ręrę téuttę a ręgghję
dę lę uagnunedęrę tantę fęssaręgghję.
A la męgghiērę manęscętę ca tenghę femę.
L’ummę dę forę u sintę ca sté jastemę
e lę pęccęnnę atturnę u vęcchiariddę
ca sęnguietę ca lę levęnę u cappiddę.
Scià nghianemę chęssę jaronę
ca tę portę a lu stradonę
jé na chiazzę jrannę jrannę
jé na festę téuttę l’annę.
A cę sté solę a cę sté ncumpagnęgghję
sę faveddę dę femmęnę e dę fatigghję
a cę sę vantę a cę ca sę lamentę
a cę sté bunę a cę ca na sę sentę.
E lę maretęrę apprissę a lę męgghjērę
sottę u vrazzę sę sentęnę pręgiunirę
nnanzę e rētę sopę u stradonę
na sę sentęnę chiú padronę
spęccę u ręnghę e sintę n’aria fęnę
jé ca n’acchiemę nnanzę a San Martęnę
na chisę jrannę ca tēnę na faccetę
ca cià tręmintę te venę menę u fietę
e sté nu ręloggę ca battę sempę l’orę
ca dè a la chiazzę culorę e tantę amorę
e pę sę gutè bunę cussę paravęsę
chiú nnanzę lu cafeję stonę azzęsę
se mangę na granętę dę lęmonę
a nà sę pensę chiú a nuscionę.
Cussę jé u pajisę męgghję
e ję ręngrazię dę tanta rialigghję.

Il mio Paese

Io son proprio fortunato
Perché a Martina sono nato.
Un paese bianco e tondo,
il più bello di tutto il mondo.
E’ una nuvola d’ovatta,
ah! Quanto è ben fatto.
La mattina quando albeggia
Il sole non vede l’ora di riscaldarlo,
anche il vento gli è amico,
accarezza le piazzole con tutti i vicoli.
Vieni a farti una passeggiata,
vedrai che resterai incantato;
vedrai portoni, portoncini, scaloni, scalette
archi ed archetti messi dirimpetto.
Pieni di vasi sono i balconi,
quanti fiorni sopra appoggiano,
non ti assale la noia
anche le cianche raccontano la storia,
storie di uomini e donne lavoratrici
che hanno tirato avanti col sangue e col sudore.
Beh! Il tempo buono l’abbiamo avuto
le lenzuola sono stese
chi dal balcone, chi dal finestrino
le donne si raccontano i pettegolezzi
e la vecchietta con la scusa del braciere
dentro e fuori fa dalla porta
e le ragazze a ridere tutto il giorno
dei ragazzi e di tante fesserie.
Alla moglie: “Sbrigati che ho fame”,
il contadino lo senti bestemmiare
e i bambini attorno al vecchietto
che si arrabbia perché gli tolgono il berretto.
Su, saliamo questi gradini
così ti porto allo stradone.
E’ una piazza molto grande,
è una festa tutto l’anno.
A chi sta solo e a chi è in compagnia
si parla di donne e di lavoro
c’é chi si vanta e chi si lamenta
c’è chi sta bene e chi non sta bene.
E i mariti insieme alle mogli
sotto braccio si sentono prigionieri,
su e giù per lo stradone
non si sentono più padroni,
finisce il “ringo” e senti un’aria fresca
è che ci troviamo davanti a San Martino
una chiesa grande che ha una facciata
che se la guardi ti manca il fiato
e c’è un orologio che batte sempre l’ora
che dà alla piazza colore e tanto amore
e per godersi bene questo paradiso
più avanti al bar sono seduti,
mangiano una granita di limone
e non pensano più a nessuno.
Questo è il mio paese
ed io ringrazio di tale regalo.

(Giovanni Nardelli)

A prucęssionę

A Martęnę jiè tradęzionę
ca sę fescę a prucęssionę;
accumęnzànnę da mescę
u pajisę nà pęgghię pescę
stonę à motę téuttę i cungreghę
pę la festę ca sté venę.
Hanna fa bella fiorę
sia lu prevętę ca lu priorę
hanna jiesse bunariddę
lę surellę e i fratillę
pu vęstętę bellę pulętę
comę quannę vonę à zętę
nangę manchę chiú nosciunę.
Accummenzę a prucęssionę:
nnanzę nnanzę vonę i chjéręchęttę
pi mènę achiosę purtetę mbitte
pę lu prévętę da rētę
spęccę a preghięrę accumęnzę arrētę
pò da rētę a bellę bellę
vènę u tūrnę di sorelle
pi patęrnustrę comę a mmaculetę
a cammęnetę téuttę grazzietę
vonę dęscennę u rusarjię
e sę donę tanta jiarię
pó da rētę pi mantillę
vènę u tūrnę di fratillę
pę na vestę nu cappuccę
na veręnę l’orę ca a prucęssionę spęccę
sté códdę pà bannirę
ca lę fescę melę u pirę
cunsęglirę e cummęssionę
u priorę portę u bastonę
tenę a chepę jierta jiertę
ca téuttę quantę sę nanavvertę
pó rētę à lu priorę
vonę l’ummęnę vęstotę gnorę
nangę dęscęnę lę pręghięrę
pęccè lorę só cavallirę
sę vonę fascennę a cammęnetę
a ręsetę e a ragiunetę,
pó ste cõddę ca di u santę
cerchę i soltę a téuttę quantę.
Nę sę sentę chiú na voscę
a lu santę sę fescę a croscę.
Traballannę e lintę lintę
sottę a statuę stonę attintę
lorę portęnę u Sęgnorę,
n'hanna fa bruttę fiorę.
Venę u turnę di chiù mburtantę,
ca só i nustrę guvęrnantę,
chięchęnę a chepę e tę salõtęnę
mę raccumannę dammę u votę.
Pó da rētę comę artęstę
vonę sunannę lę bannęstę,
zęnnę zęnnę e tamburellę
chessa festę jé propję bellę.

La processione

A Martina è tradizione
fare la processione;
iniziano da maggio
il paese non prende pace,
sono indaffarate tutte le congreghe
per la festa che sta per arrivare.
Devono fare bella figura
Sia il prete che il priore,
devono essere numerosi
le consorelli ed i confratelli
col vestito bello pulito
come quando si va alla sposa.
Non manca più nessuno,
inizia la processione:
avanti avanti vanno i chierichetti
con le mani giunte sul petto,
con il prete da dietro
che finisce una preghiera e ne inizia un’altra,
poi da dietro piano piano
viene il turno delle consorelle
col rosario come l’Immacolata
e con il passo tutto aggraziato
stanno dicendo il rosario
e si danno tante arie,
poi da dietro coi mantelli
viene il turno dei confratelli
con una veste ed un cappuccio
non vedono l’ora che la processione finisca,
sta quello con la bandiera
che gli fanno male i piedi,
consiglieri e commissione,
il priore porta il bastone
tiene la testa alta alta
in modo che tutti se ne accorgano,
poi dietro al priore
vanno gli uomini vestiti di nero
non dicono le preghiere
perché loro sono cavalieri
vanno facendo la passeggiata,
la risata e la ragionata,
poi c’è quello che dà il santino,
chiede i soldi a tutti quanti.
Non si sente più una voce,
al santo si fa la croce.
Traballanti e lentissimi
sotto la statua stanno attenti
loro portano il Signore
non devono fare brutta figura.
Viene il turno dei più importanti
che sono i nostri governanti,
piegano la testa e ti salutano,
mi raccomando dammi il voto.
Poi da dietro come artisti
stanno suonando i bandisti,
piatti e tamburelli
questa festa è proprio bella.

(Giovanni Nardelli)

A salóutę du Salvasũddę

L’ata sère a lę gingummę
jiérmę dēcę jalantómmęnę
stammę nnantę a lu furniddę
sta spįttammę u gnumęriddę
Pa bįrrą fręsckę nu stuzzę dę pènę
Cę l’anchię chēssa campènę?
Mu cę penzę u Salvasũddę
Ca u męstirę jé própętę chéuddę!
Bęręfattę tuttę garbètę
n’arręgętèscę chèssa mangètę
annóscę a carnę a rįmę a rįmę
ma i gnumęriddę só sembę i prįmę
Callę callę, pu sèlę a partę
ni pręsęntę sopę a cartę
stèmę tęuttę attúrnę u banchę
cį nę vįrę, arranchę arranchę
Manchę u timbę ca l’appuggètę
ca mbrimę l’ammę fuchęscètę
tra gingummę è sęcarittę
a manęscià, m’affòchę u pittę
Cę tę ristę alla vuvótę
Jé sęcóurę ca t’annę futtóutę
dŐppę l’assagię di sęcarìttę
vènę u tũrnę di bumbittę
SŐ brasciòlę sapurįtę
nangę n’avastę chéuddę spįtę
tagghiammįlę pu curtiddę
acccussè paręnę chiù buna ridde
A na spęcciètę lę bumbittę
stònę arręvęnę lę straccìttę
jé na carnę fattę all’éusę
du sapòrę t’allicchę i méusę
Pęgghię l’ata bįrrą fręsckę
Ca sté arręvę pŐrę a vęntréschę
Chéussę jrassę sę squagghię mmocchę
E maisjię a cę mũ tŐcchę
A mangètę l’ammę fattę
mũ mę sèntę suddęsfattę
cértę i mįsę qualchę chįlę
ma cià fèscę stòchę arzįllę
SŐ cosę bònę dę Martęnę
i pu mēttę sopę a cartulįnę
l’anna sapóutę i foręstirę
quantę vèlę chéussę męstirę
Gnumęriddę gnumęriddę
tũ sę nètę puvęriddę
t’annę fattę pę lę ‘ntrèmę
ma scazzęchęscę tanta fèmę
o dę féchętę o dę pulmònę
ję mi’gnottęa jonę a jonę
Salvasũddę abbęnęręchę
tù sį u rēję dę téuttę i vįchę
Lassę addorę a téuttę vannę
tũ tę mirętę nu vèsę jrannę
scià tuzzèmę téuttę i bucchirę
a la salóutę dę chéussę brèvę vuccirę

Alla salute del Salvasuddo

L’altra sera ai fegatelli
eravamo dieci galantuomini
stavamo dinnanzi al fornello
stavamo aspettando il fegatello
Con la birra fresca, un pezzo di pane
chi la riempirà questa campana?
adesso ci pensa il Salvasuddo
che il mestiere é proprio quello
Tutto benfatto, tutto garbato
ci organizza questa mangiata
porta la carne ordinatamente
ma i fegatelli sono sempre i primi
Caldi caldi, col sale a parte
ce li presenta sulla carta
stiamo tutti intorno al banco
se ci vedi, prontissimi a mangiare
Neanche il tempo di appoggiarli
che subito li abbiamo mangiati
tra fegatelli e sigarette
ad ingozzarmi, mi affogo il petto
Se rimani alla bevuta
é sicuro che ti han fottuto
dopo l’assaggio delle sigarette
viene il turno delle bombette
Sono involtini saporiti
non basta quello spiedo
tagliameli col coltello
così sembrano più numerosi
Son finite le bombette
stanno arrivando gli straccetti
è una carne fatta all’uso
del sapore ti lecchi le labbra
Prendi l’altra birra fresca
sta arrivando pure la ventresca
questo grasso si scioglie in bocca
e guai a chi me lo tocca
La mangiata l’abbiamo fatta
ora mi sento soddisfatto
certo ho messo qualche chilo
ma che fà, sono arzillo
Sono cose buone di Martina
li puoi mettere sopra la cartolina
l’hanno saputo i forestieri
quanto vale questo mestiere
Fegatello fegatello
tu sei nato poverello
ti hanno fatto con le budelle
ma tu stimoli tanto appetito
O di fegato o di polmone
io me l’inghiotto ad uno ad uno
Salvasuddo benedico
tu sei il re di tutti i vicoli
Lasci odore dappertutto
tu ti meriti un bacio grande
brindiamo tutti coi bicchieri
alla salute di questo bravo macellaio.

(Giovanni Nardelli)

U Bucchenotte (Il Bocchinotto)

Jé nu dolcę pęccęnnuddę ma cę vęrę quant’é fęnuddę sopę sopę jé bianghę bianghę e a fiorę nà lę manghę dolcę dolcę e tęnęriddę cę nà fà du gnumęriddę. Chedda cremę frescka frescka ca tę fescę allęccà lę réscętę ma cę sté porę l’amarenę cę l’assaporę, aję comę venę, cę tę nę mangę jonę a ręgghję tę tę scirrę da fatigghję. Tę u vantę de Martęnę e di pastę sę a ręggęnę. Venęnę a morrę da foręterrę e jęntrę i bar fascenę a uerrę pęccè a u pajisę u forestirę se volę purtà dę bucchęnottę na vuantirę. Ma ce brevę i pastęccirę chęddę de joscę e chęddę de jirę s’onę proprię mmurtaletę ca pę nogguę l’onę crietę. Bucchęnottę, bucchęnottę jigghję tę sonę porę a nottę cę tę mangę à vuluntà pò mę sentę arręcrià.

E' un dolce piccolino ma se vedi quanto é carino sopra sopra é bianco bianco e la figura non gli manca dolce dolce e tenerello che ne devi fare del "fegatino" Quella crema fresca fresca che ti fa leccare le dita ma ci sta anche l'amarena se l'assaggi ah che buona se te ne mangi uno al giorno tu ti dimentichi della fatica. Tu sei il vanto di Martina e delle paste sei la regina vengono a frotte da fuori paese e dentro ai bar fanno la guerra perché al suo paese il forestiero si vuole portare di bocchinotti una guantiera Ma che bravi i pasticcieri quelli di oggi e quelli di ieri si son proprio superati che per noi l'hanno creato Bocchinotto, bocchinotto io ti sogno anche di notte se ti mangio a volontà poi mi sento rallegrato

(Giovanni Nardelli)

Note: Il bocchinotto celebrato nella poesia é quello a desta nella foto (ricoperto di glassa bianca) e, per la precisione, é quello dell'antica tradizione. Tale dolce viene ora chiamato "sospiro".

Il dolce che attualmente viene venduto come bocchinotto é quello a sinistra nella foto.

Per una lettura ottimale, la ę non va letta.